ระยะเรียงเหล็กปลอกที่ถูกต้องตาม มยผ. 1103 (ปลอกเดี่ยว vs เกลียว)

ระยะเรียงเหล็กปลอก คือระยะห่างระหว่างปลอกแต่ละตัวที่คล้องรอบเหล็กแกนในเสาหรือคาน วัดจากศูนย์กลางปลอกตัวหนึ่งไปยังอีกตัวถัดไป ตาม มยผ. 1103 ระยะเรียงปลอกเสาต้องไม่เกินค่าที่น้อยที่สุดจากสามเกณฑ์นี้ คือ 16 เท่าของขนาดเหล็กแกน 48 เท่าของขนาดเหล็กปลอก หรือด้านแคบสุดของหน้าตัดเสา ระยะนี้ไม่ใช่เรื่องเล็ก เพราะมันเป็นตัวชี้ว่าเสากับคานจะรับแรงเฉือนและแรงแผ่นดินไหวได้จริงหรือเปล่า

ผมเจอหน้างานบ่อยมากที่ช่างผูกปลอกตามความเคยชิน กะระยะด้วยสายตา ห่างบ้างถี่บ้าง พอวิศวกรมาตรวจก็ต้องรื้อผูกใหม่ เสียทั้งเวลาเสียทั้งเหล็ก บทความนี้เลยอยากเล่าให้ฟังแบบตรงไปตรงมาว่าระยะเรียงที่ถูกต้องมันคิดยังไง และปลอกเดี่ยวกับปลอกเกลียวมันต่างกันตรงไหน

ระยะเรียงเหล็กปลอกคืออะไร ทำไมต้องสนใจ

ลองนึกภาพเสาต้นหนึ่ง เหล็กแกน (เหล็กเส้นใหญ่ที่วิ่งตามยาว) จะเรียงอยู่ตามมุมและขอบเสา ส่วนเหล็กปลอกคือเหล็กเส้นเล็กที่ดัดเป็นวงคล้องรอบเหล็กแกนไว้เป็นชั้น ๆ ตลอดความสูง ระยะเรียงก็คือช่องไฟระหว่างปลอกแต่ละชั้นนั่นเอง

หน้าที่ของปลอกไม่ได้มีแค่มัดเหล็กแกนให้อยู่ทรง แต่มันคือตัวรับแรงเฉือน (แรงที่พยายามเฉือนหน้าตัดให้ขาดตามแนวขวาง) และช่วยโอบรัดคอนกรีตกับเหล็กแกนไว้ไม่ให้ระเบิดออกหรือโก่งเดาะเวลารับน้ำหนักมาก ถ้าปลอกห่างเกินไป คอนกรีตตรงช่วงนั้นก็เหมือนไม่มีอะไรรัด พอเจอแรงมาก ๆ เข้าก็แตกร้าวและวิบัติได้เร็ว

เกณฑ์ระยะเรียงปลอกเสาตาม มยผ. 1103

สำหรับปลอกเสา มยผ. 1103 กำหนดให้ระยะเรียงต้องไม่เกินค่าที่น้อยที่สุดจากสามเกณฑ์ ให้เอามาเทียบกันแล้วเลือกตัวที่น้อยที่สุดมาใช้เสมอ

• 16 เท่าของขนาดเหล็กแกน เช่น เหล็กแกน DB16 (ข้ออ้อย 16 มม.) จะได้ 16 × 16 = 256 มม.
• 48 เท่าของขนาดเหล็กปลอก เช่น ปลอก RB9 (เหล็กกลม 9 มม.) จะได้ 48 × 9 = 432 มม.
• ด้านแคบสุดของหน้าตัดเสา เช่น เสา 20 × 40 ซม. ด้านแคบคือ 200 มม.

จากตัวอย่างข้างบน ค่าน้อยสุดคือ 200 มม. (ด้านแคบเสา) เพราะฉะนั้นระยะเรียงปลอกเสาต้นนี้ต้องไม่เกิน 20 ซม. จำหลักง่าย ๆ ว่าคำนวณครบสามค่าแล้วยึดตัวเลขที่น้อยที่สุด อย่าเผลอหยิบค่ามากมาใช้เพราะจะห่างเกินมาตรฐาน

แนวคิดถี่ช่วงล่าง ห่างช่วงกลาง

อีกเรื่องที่ช่างมือใหม่มักมองข้าม คือปลอกไม่จำเป็นต้องระยะเท่ากันตลอดต้น ในทางปฏิบัติเราจะผูกปลอกถี่บริเวณหัวเสาและโคนเสา (ช่วงต่อกับคานและฐานราก) แล้วห่างได้ในช่วงกลางเสา เหตุผลคือบริเวณหัวและโคนเสาเป็นจุดที่รับแรงดัดและแรงเฉือนสูงสุดเวลามีแรงด้านข้างมากระทำ โดยเฉพาะแรงแผ่นดินไหว การเพิ่มปลอกให้ถี่ตรงช่วงนี้จึงช่วยโอบรัดคอนกรีตให้เหนียวขึ้น รับแรงสลับไปมาได้โดยไม่วิบัติทันที ระยะถี่พิเศษนี้วิศวกรผู้ออกแบบจะระบุมาในแบบ ต้องผูกตามแบบเป๊ะ ๆ

ปลอกคานช่วงใกล้ที่รองรับ

คานก็ใช้หลักคล้ายกัน แรงเฉือนในคานจะสูงสุดที่บริเวณใกล้ที่รองรับ (ปลายคานที่พาดลงบนเสาหรือหัวเสา) แล้วค่อย ๆ ลดลงเมื่อเข้าใกล้กลางคาน เพราะฉะนั้นปลอกคานจึงต้องถี่ช่วงใกล้ที่รองรับ และห่างขึ้นได้เมื่อเข้าช่วงกลาง เวลาอ่านแบบให้ดูโซนระยะเรียงที่วิศวกรกำหนดไว้ เช่น ช่วงปลาย @10 ซม. ช่วงกลาง @20 ซม. อย่าผูกระยะเดียวยาวตลอดคานเพราะจะขาดปลอกตรงจุดที่ต้องการมากที่สุด

ปลอกเดี่ยว vs ปลอกเกลียว ต่างกันยังไง

สองแบบนี้ทำหน้าที่เหมือนกันคือโอบรัดเหล็กแกน แต่รูปทรงและวิธีใช้ต่างกันชัดเจน

ปลอกเดี่ยว คือปลอกที่ดัดเป็นวงปิดทีละตัวแยกกัน ปลายงอ 135 องศาเกี่ยวเข้าไปในแกนคอนกรีต ใช้ได้ทั้งเสาสี่เหลี่ยมและคาน เป็นแบบที่พบมากที่สุดในงานบ้านและอาคารทั่วไป ข้อดีคือผลิตง่าย ดัดตามหน้าตัดสี่เหลี่ยมได้สะดวก ระยะเรียงก็คุมด้วยเกณฑ์สามข้อที่เล่าไปข้างบน

ปลอกเกลียว คือเหล็กเส้นเดียวที่พันวนเป็นเกลียวต่อเนื่องคล้ายสปริง นิยมใช้กับเสากลม เสาเข็ม หรือเสาที่ต้องการความเหนียวสูงเป็นพิเศษ ข้อเด่นคือมันโอบรัดคอนกรีตแบบต่อเนื่องไม่มีรอยต่อเป็นช่วง ๆ ทำให้คอนกรีตแกนในถูกรัดไว้ทั้งท่อน เวลาเสารับแรงเกินพิกัด คอนกรีตจะค่อย ๆ ครากแทนที่จะระเบิดแตกทันที เสาเกลียวจึงเตือนก่อนวิบัติและรับแรงแผ่นดินไหวได้ดีกว่า ส่วนระยะเรียงของปลอกเกลียวจะเรียกว่าระยะพิตช์ (pitch) คือระยะห่างต่อรอบเกลียว ซึ่งวิศวกรจะคำนวณจากอัตราส่วนปริมาณเหล็กเกลียวที่ต้องการ ไม่ได้ใช้เกณฑ์เดียวกับปลอกเดี่ยวตรง ๆ

พูดง่าย ๆ ปลอกเดี่ยวเหมาะกับงานทั่วไปหน้าตัดเหลี่ยม ส่วนปลอกเกลียวไว้สำหรับงานที่ต้องการความเหนียวและเสากลมเป็นหลัก เลือกใช้ตามที่วิศวกรออกแบบระบุมาในแบบ

ทำไมระยะเรียงถึงสำคัญต่อแรงเฉือนและแผ่นดินไหว

สรุปให้เห็นภาพ ระยะเรียงเหล็กปลอกที่ถูกต้องคือหัวใจของการทำให้โครงสร้างเหนียวและปลอดภัย ปลอกที่เรียงถูกระยะจะรับแรงเฉือนได้เต็มที่ กันเหล็กแกนโก่งเดาะ และโอบรัดคอนกรีตให้รับแรงสลับทิศเวลาแผ่นดินไหวได้โดยไม่พังทลายฉับพลัน ถ้าปลอกห่างเกินเกณฑ์แม้แต่นิดเดียว จุดนั้นจะกลายเป็นจุดอ่อนที่แตกร้าวและวิบัติก่อนใครเพื่อน นี่คือเหตุผลว่าทำไมวิศวกรถึงเข้มงวดเรื่องระยะเรียงมาก และทำไมช่างที่ดีถึงต้องผูกตามแบบทุกช่วง

ที่ Thai Rebar Cutting เราตัด ดัด ผูกเหล็กปลอกเสาและคานสำเร็จรูปมาจากโรงงานตามแบบที่วิศวกรกำหนด ระยะเรียง มุมงอ 135 องศา และขนาดตรงตาม มยผ. 1103 เหล็กได้ มอก. ครบทุกเส้น ยกไปผูกเข้าโครงได้เลย ไม่ต้องมานั่งกะระยะหน้างานให้เสียเวลาและเสี่ยงผิดมาตรฐาน

อ่านเพิ่มเรื่องมาตรฐานการดัดปลอกได้ที่ การงอปลายปลอก 135 องศาตาม มยผ. 1103  หรือดูรายละเอียดสินค้าได้ที่ เหล็กปลอกเสา-คานสำเร็จรูป

อยากได้เหล็กปลอกที่ระยะเรียงเป๊ะตามแบบ ส่งแบบมาให้เราช่วยดูได้เลย
ทักไลน์ @thairebar หรือโทร 065-935-0721 ขอใบเสนอราคาฟรี ตอบไว ส่งทั่วไทย

───── Q&A ถามตอบ ─────
Q: ระยะเรียงเหล็กปลอกเสาห้ามเกินเท่าไร
A: ตาม มยผ. 1103 ต้องไม่เกินค่าที่น้อยที่สุดจากสามเกณฑ์ คือ 16 เท่าของขนาดเหล็กแกน 48 เท่าของขนาดเหล็กปลอก หรือด้านแคบสุดของหน้าตัดเสา ให้คำนวณครบทั้งสามค่าแล้วเลือกตัวที่น้อยที่สุดมาใช้
Q: ทำไมต้องผูกปลอกถี่ช่วงหัวและโคนเสา
A: เพราะบริเวณหัวเสาและโคนเสาเป็นจุดที่รับแรงดัดและแรงเฉือนสูงสุด โดยเฉพาะเวลามีแรงแผ่นดินไหว การผูกปลอกให้ถี่ตรงช่วงนี้ช่วยโอบรัดคอนกรีตให้เหนียวขึ้น รับแรงสลับไปมาได้โดยไม่วิบัติทันที ส่วนช่วงกลางเสาระยะห่างได้ตามที่แบบกำหนด
Q: ปลอกเดี่ยวกับปลอกเกลียวต่างกันยังไง เลือกใช้แบบไหน
A: ปลอกเดี่ยวคือวงปิดดัดทีละตัว ปลายงอ 135 องศา เหมาะกับเสาสี่เหลี่ยมและคานทั่วไป ส่วนปลอกเกลียวคือเหล็กเส้นเดียวพันวนต่อเนื่อง เหมาะกับเสากลมและงานที่ต้องการความเหนียวสูง เพราะโอบรัดคอนกรีตต่อเนื่องรับแผ่นดินไหวได้ดีกว่า เลือกใช้ตามที่วิศวกรระบุในแบบ
Q: ระยะเรียงปลอกคานคุมยังไง
A: ปลอกคานต้องถี่บริเวณใกล้ที่รองรับ (ปลายคานที่พาดบนเสา) เพราะแรงเฉือนสูงสุดตรงนั้น แล้วห่างขึ้นได้เมื่อเข้าช่วงกลางคาน ต้องผูกตามโซนระยะที่วิศวกรกำหนดในแบบ ไม่ผูกระยะเดียวยาวตลอดคาน